جاده‌هائى كه بخارا و سمرقند را به بلخ مربوط ميساخته از درهء كشكه - دريا مىگذشتند و اين دره گرچه از لحاظ اهميت بپاى درهء زرافشان نميرسيده ولى به هر تقدير از جهت حاصلخيزى ممتاز بوده . اكنون كه بهترين بخش درهء زرافشان به متصرفات روس پيوسته درهء كشكه‌دريا انبار غلهء خان‌نشين بخارا به شمار مىرود . شهر قرشى در ميان متصرفات بخارا مقام دومين شهر را دارد . بنا به گفتهء ابن حوقل « 1 » كلمهء كشكه‌رود كه مسلما با نام كنونى رود مرابطه دارد اسم رستاقى بوده كه سرچشمه‌هاى رود - رودى كه از كنار دروازهء شمالى كش « 2 » مىگذشته - در آن رستاق قرار داشته است . شاخهء ديگر رود از كنار دروازهء جنوبى جارى بوده و اسرود نام داشته و از كوههاى سيام [ سام ، نرشخى ] يا سنام سرچشمه مىگرفته . چنان كه ديديم كوههائى كه قره‌باغ‌دريا از آن جارى بوده نيز به اين نام موسوم بوده و بدين‌قرار اين كلمه به همهء بخش شمالى جبال حصار اطلاق ميشده . در كوههاى سام قلعه‌اى قرار داشت كه مقنع پيامبر با همرهان در سالهاى 771 تا 779 ميلادى « 3 » در آنجا تحصن جست و در ظرف مدت چندين سال پايدارى

--> ( 1 ) - ابن حوقل ، 376 ( 2 ) - در تأليف دخويه ( استخرى ، 324 ، مقدسى ، 282 ) - نهر القصارين ( جوى گازران ) آمده . در نسخه‌ها كلمهء نهر القصابين ( جوى قصابان ) نيز در مورد نهر و دروازهء مجاور آن ذكر شده . در ترجمه‌هاى فارسى كلمهء « رود گازران » ( كه برابر با نهر القصارين عربى مىباشد ) و « رود قصابان » ديده مىشود . ( 3 ) - در منابع گوناگون سال آغاز و سال پايان قيام متفاوتا ذكر شده است . نرشخى ( چاپ شفر ، ص 72 ) مىگويد كه مقنع 14 سال در قلعهء خود دفاع كرد و فقط بيرونى به سود اين گفته گواهى مىدهد ( « آثار الباقيه » ، چاپ زاخائو ، 211 ؛ ترجمهء زاخائو 194 )